CENTRALA Central Europe Comics Art / wystawy-Polski-komiks-kobiecy


	Polski komiks kobiecy Premiera: 28.10.2007 Miejsce: Galeria Lapidarium, Praga Przy okazji realizowanego przez nas w Polsce projektu CENTRALA Central Europe Comics Art nawiązaliśmy serdeczne kontakty z czeskimi artystami i krytykami komiksowymi. Jednym z owoców tych spotkań jest zaproszenie do przygotowania wystawy i wykładu poświęconych polskiemu komiksowi. Jako temat wystawy zdecydowaliśmy się podjąć zagadnienie „Kobiety w polskim komiksie”. Tytuł wystawy komiksowej brzmi: „Autorki”, natomiast tytuł wykładu połączonego z pokazem multimedialnym: „Bohaterki”. Celem obu prezentacji - wystawy i wykładu dotyczących kobiet w polskim komiksie jest przedstawienie czeskiej publiczności kondycji i tendencji polskiej sztuki komiksowej. Przy współudziale z czeskimi partnerami tzn. Stowarzyszeniem na rzecz wspierania komiksu Seqence i Analphabet Books prezentowaliśmy w 2007 roku w Polsce w ramach projektu CENTRALA Central Europe Comics Art szereg prac czeskich autorek komiksowych. Bohaterki polskich komiksów to osobowości bardzo różnorodne. To między innymi nastolatki, czułe żony, wampy, seksowne stewardesy, ekoterrorystki, asystentki naukowców, punkówki, ozdoby socjalistycznych wersji Jamesów Bondów, czy bojowniczki ruchu oporu z czasów drugiej wojny światowej. Typy kobiecych postaci wynikały z podejmowanych w komiksach fabuł a te w dużym stopniu kształtowane są przez realia społeczne i historyczne. Prelekcji towarzyszyć będzie pokaz multimedialny obrazujący omawianą tematykę.


	Lapidarium vernisaż 29 października 2007, godz. 18.00 Wystawa polskiego komiksu: „Autorki” Galerie Lapidarium, Rámová 6 Praga


	Wystawa komiksowa prezentuje prace zarówno uznanych, czy jak Szarlota Pawel klasycznych autorek dla gatunku komiksowego w Polsce ale i prace artystek, które w bardzo udany sposób podejmują komiksową formę np. w przestrzeni miejskiej, czy na internetowych blogach.


	Goście wernisażu: Sylwia Restecka Iwona Siwek Ada Bucholc Aleksandra Czubek-Spanowicz Joanna Karpowicz Agata „Endo” Nowicka Szarlota Pawel Agnieszka Prygiel


	3 listopada 2007 Michał Słomka Wykład: „Bohaterki polskich komiksów” Divadlo Archa, Na Pořčí 26, Praha 1


	30 X 2007 godz. 18.00 Projekcje polskich filmów dokumentalnych o tematyce komiksowej. Instytut Polski w Pradze. Malé Náměsti 1, 110 00 Praha 1 (wejście od Karlovy ulice 27) -Jędrzej Bączyk „Portret Śledzia”. Czas: 7'30 Śledź jest zadowolonym z siebie dwudziestosześcio- latkiem. Dlaczego? Bo odkrył przepis na sukces. Więcej: tutaj . -Ryszard Maciej Nyczka „Kapitan Tytus Żbik na podziemnym froncie ...czyli kartki z historii polskiego komiksu”. Czas: 37' Więcej: tutaj . -Monika Nawrot, Magda Hajda, Michał Bebło „Wyjeżdżam - zostaję?”. Czas: 18'07 Więcej: tutaj. chyba DEAD LINK!!


	Restecka po czesku


	Magazyn komiksowy KKK


	Organizatorzy: Centrala - Central Europe Comics Art. http://www.centrala.org.pl Instytut Polski w Pradze http://www.polskyinstitut.cz Komiksfest http://www.komiksfest.cz Seqence http://www.seqence.cz


	Michał Słomka Kilka kobiet w różnym wieku - czyli o typach bohaterek w polskim komiksie. Mimo iż jak stwierdza Adam Rusek - jeden z badaczy zajmujących się polskim komiksem - „pierwszoplanowi bohaterowie polskich seriali obrazkowych niezwykle rzadko są rodzaju żeńskiego”¹, to jednak polska komiksografia zawiera bardzo ciekawe typy kobiecych bohaterek. Powstało też już na ten temat kilka opracowań. Najciekawsze z nich to numery magazynów komiksowych poświęconych temu zagadnieniu. O kobietach w komiksie, nie tylko polskim, traktuje numer „KKK” - krakowskiego pisma komiksowego z 2004 roku oraz numer 3 „Zeszytów Komiksowych” z 2005 roku. Oba wydawnictwa zawierają artykuły poświęcone kobiecym bohaterkom w komiksach na przestrzeni całego XX wieku. Osobną grupą refleksji krytycznej nad kobiecymi wątkami podejmowanymi w komiksach są publikacje dotyczące erotyki i seksu w tym medium². ¹ Rusek Adam, Leksykon Polskich bohaterów i serii komiksowych, Biblioteka Narodowa, Warszawa 2007, s.150 ²Szyłak Jerzy, Komiks i okolice pornografii, Gdańsk 1996


	Z powyższych opracowań w języku polskim wyłania się dosyć jednorodny obraz, w którym płeć piękna to przede wszystkim symbol seksu zarówno w wymiarze fabularnym, jak i ikonograficznym. Jest to bez wątpienia powiązane z rodzajem komiksów sensacyjnych i fantasy, w których fizyczno - symetryczne piękno kobiet jest poniekąd jednym z elementów tła i scenografii. Jednak komiks już od dawna zasługuje na analizy bardziej odzwierciedlające jego różnorodność gatunkową. Dlatego bez wątpienia można by omówić na przykład typy bohaterek komiksów historycznych, fantastycznych, erotycznych, obyczajowych i innych. Jednak dla prezentacji jednego z zagadnień polskiej sztuki komiksowej za granicą, bardziej uzasadnione jest panoramiczne ujęcie tematu. Dlatego przyjrzymy się bohaterkom komiksowym z perspektywy ich statusu wiekowego i egzystencjalnego. Pozwoli to z jednej strony przedstawić szeroki wachlarz postaci kobiecych w polskim komiksie, z drugiej strony odzwierciedla część z cech i ról jakimi są one obdarzane przez autorów. Inspiracją do takiego ujęcia był jeden z filmów polskiego reżysera Krzysztofa Kieślowskiego - Siedem kobiet


	w różnym wieku³. Kieślowski w tym dokumentalnym utworze przedstawia portrety baletnic w różnym wieku, tym samym w charakterystyczny dla siebie sposób chwyta symboliczny wymiar rzeczywistości. Komiksowe dziewczynki, nastolatki, kobiety i staruszki są bohaterkami polskich komiksów od samych jego narodzin⁴. Jednak najczęściej kobiece postaci to osoby dorosłe i co więcej, mocno i szeroko wykraczające poza schematyczną triadę: matki, żony i kochanki. Najmłodsze przedstawicielki płci pięknej mają stosunkowo małą reprezentację w polskiej komiksografii. Najciekawszą przedwojenną komiksową dziewczynką była bez wątpienia Fucinka. Mała ślązaczka o charakterystycznych warkoczach i okrągłej buźce pojawiła się po raz pierwszy w „Małym Gościu”, dwutygodniowym dodatku do katolickiego „Gościa Niedzielnego,” w lutym 1934 roku. Przez pierwsze trzy lata cyklicznie publikowane odcinki łączyła jedynie postać bohaterki. Ich fabuły były jednoodcinkowe. Od 1937 roku rozpoczęła się Podróż Fucinki naokoło świata inaugurując ponad ³ Siedem kobiet w różnym wieku, Krzysztof Kieślowski. 1978 rok ⁴ W jednej z historii obrazkowych - popularnej XIX wiecznej formy protokomiksowej - główną bohaterką jest wdowa Dulska. Pani Dulska, jej kotka i piesek, Warszawa 1860. Za: Rusek Adam, Tarzan, Matołek i inni. Cykliczne historyjki obrazkowe w Polsce 1919 - 1939, Biblioteka Narodowa, Warszawa 2001, s.26.


	50-odcinkowy cykl, drukowany aż do marca 1939 roku. Razem z Fucinką czytelnik wędrował po różnych krajach i kontynentach. Co ciekawe jej podróż wieńczy kariera filmowa w USA, gdzie honory oddaje jej sam Charlie Chaplin. To podczas tych zagranicznych wojaży Fucinka okazuje się patriotką, kiedy to na przykład propaguje polskie tańce odrzucając charlestona⁵. W 1937 wydano nawet osobny album z przygodami Fucinki⁶. Na kolejną ciekawą postać dziewczęca w polskim komiksie przyszło nam czekać bardzo długo bowiem bez wątpienia można za taką uznać Zosię, jedną z mieszkanek kultowego już miasteczka Mikropolis oraz Marzi, kilkuletnią bohaterkę opowiadającą swoje losy z czasów stanu wojennego w Polsce. Przy tej okazji warto też wspomnieć o pewnej komiksowej inicjatywie wydawniczej jeszcze sprzed wojny. Otóż jeden z ówczesnych wydawców, zachęcony sukcesem swojego periodyku z historyjkami obrazkowymi dla chłopców, postanowił wprowadzić na rynek podobne pismo dla dziewczynek. W maju 1937 roku ukazał się pierwszy numer tygodnika obrazkowego „Wiosenka”. Jak zauważa Adam Rusek, zapotrzebowanie na takie wydawnictwo ⁵ Rusek, Leksykon..., s.55 - 57, Rusek, Tarzan..., s.104 - 105. ⁶ Przygody Fucinki, Katowice 1937.


	musiało być niewielkie skoro już po 4 numerach, „Wiosenka” stała się częścią innego pisma⁷. Jeżeli chodzi o komiksowe bohaterki w okresie dojrzewania to należy przede wszystkim wspomnieć o stworzonej przez Szarlotę Pawel, Jonce. To bohaterka serii komiksów Przygody Jonki, Jonka i Kleksa opowiadających o życiu nastolatków w realistyczno - baśniowych realiach. Jonka wykazywała zawsze więcej rozsądku niż jej towarzysz Jonek, ale jednocześnie „obdarzona” była stereotypowymi kobiecymi fobiami, jak na przykład strach przed gryzoniami czy słabością do strojów. Zupełnie inny typ nastolatki prezentowała jedna z oryginalniejszych kobiecych postaci w całym polskim komiksie: Żorżeta. To dziewczyna punkowca Blixy, z którym w serii komiksów noszącej nazwę ich imion, przechodzi różne perypetie. Blixa i Żorżeta to para młodych ludzi z kręgu kultury alternatywnej. Objawia się to miedzy innymi tym, że oboje szukają głębszych wartości w otaczającym ich świecie, demaskują wiele przykładów hipokryzji społecznej czy schematycznego życia i myślenia, w tym również dotyczącego kobiet i sposobów ich ⁷ Rusek, Tarzan..., s.90.


	traktowania. Żorżeta w związku z Blixą pełni rolę osoby dojrzalszej intelektualnie i emocjonalnie. Autor Blixy i Żorżety Krzysztof Owedyk stworzył bardzo ciekawy komiksowy duet i bez wątpienia jeden z bardziej udanych związków partnerskich w polskim komiksie. Duma i samodzielność myślenia to również cechy kolejnej bohaterki komiksowej, Emilii. O ile jednak Żorżeta to wrażliwa społecznie intelektualna outsaiderka, o tyle Emilia to szefowa dwóch osiłków i twardzieli: Tanka i Profesora, którzy razem wciągani są nieustannie w najbardziej awanturnicze sytuacje. Emilia z gracją gangstera, seksapilem modelki i inteligencją agentki służb specjalnych stanowi rzadki, ale udany przykład nietuzinkowej postaci sensacyjnej. Najliczniejszą grupę bohaterek komiksowych stanowią postaci w wieku dojrzałym. Co więcej, reprezentują one wiele typów psychologicznych oraz rozmaitych profesji. Dla porządku dorosłe bohaterki komiksów można podzielić na postacie realistyczne i fantastyczno - bajkowe. Polski komiks nie wyłonił żadnej wyjątkowej sylwetki matki


	chociaż, w wielu seriach i pojedynczych komiksach pojawia się wiele mam. Warto zwrócić uwagę na postaci matek występujące w komiksach, których fabuły związane są z czasami II wojny światowej. Wydawane w latach '80 serie Tajemnica Złotej Maczety czy Dziesięciu z Wielkiej Ziemi przynoszą nam sylwetki matek kilkunastoletnich chłopców, którzy spotykają kombatantów wojennych, a ci opowiadają im swoje przygody, przenosząc tym samym akcję komiksów wstecz o kilkadziesiąt lat. Przedstawiane w tych komiksach matki to kobiety atrakcyjne, zadbane ale jednocześnie ich rola ogranicza się do wręczania swoim pociechom ciast czy przetworów dla rezolutnych staruszków, do których chłopcy udają się w celu wysłuchania kolejnych wojennych przygód. Najciekawsze sylwetki żon to dwie bohaterki bardzo popularnej w Polsce serii Kajko i Kokosz autorstwa Janusza Christy. Akcja komiksu toczy się w grodzie wójta Mirmiła, którego wybranką jest Lubawa. To na co dzień powolna i opiekuńcza żona, mająca na głowie nie tylko swojego męża, ale i innych zamieszkujących osadę mężczyzn. Bohaterowie komiksu wykazują się bowiem swoistą lekkością bytu


	i to właśnie ich partnerki muszą stąpać mocno po ziemi. Lubawa traci jednak czasem cierpliwość i nie przebierając w środkach grozi Mirmiłowi swoja yprowadzką do mamusi. Drugą komiksowa żoną z komiksów o Kajku i Kokoszu jest Ciotka Jaga. Jej mąż zbój Łamignat, praktykujący starą zasadę charytatywnego łupiestwa zabiera bogatym i oddaje biednym. Jaga to czarownica postępowa, aczkolwiek występuje zawsze w charakterystycznej chustce na głowie, takiej jakie w czasach ukazywania się komiksu nosiły już tylko kobiety na wsi. Tą wyliczankę dorosłych bohaterek występujących w kontekście rodzinno prawnych relacji z mężczyznami zamknę wzmianką o dwóch postaciach heroin polskiego komiksu. Przed wojną na łamach polskiej prasy ukazywało się sporo historyjek obrazkowych o życiu różnych warstw społecznych i ich przedstawicieli. W łódzkim „Expressie” ukazywały się: Lola Gzyms - łódzka Titin i O tem, jak to Kicia mała, wielką gwiazdą zostać chciała!⁸ Współczesną namiętnością polskiego komiksu jest stewardessa Paula. Smukła blond piękność to już bohaterka erotyczna. ⁸ Rusek, Tarzan..., s.65


	Nagość w komiksach o Pauli nie przekracza dobrego smaku, ale jest bardzo często obecna. Nie dziwi to zresztą biorąc pod uwagę, iż inspiracją do stworzenia Pauli był pomysł publikowania dla Playboya przygód rodzimej bohaterki. Osobną grupę kobiecych bohaterek tworzą towarzyszki, partnerki komiksowych bohaterów. Autorzy komiksów w swoich pracach obdarzają je różnym stopniem samodzielności i doniosłości roli jaką odgrywają. W polskich komiksowych seriach „kapitańskich”: Klossie, Żbiku, czy Pilocie śmigłowca, kobiety to reprezentantki różnych zawodów, w tym policjantki, pilotki, historyczki sztuki, artystki. Co charakterystyczne, w tych komiksach brak rozbudowanych relacji damsko - męskich. W kilkudziesięciu odcinkach przygód milicjanta Kapitana Żbika, tytułowy bohater spotyka wiele atrakcyjnych pań, ale nigdy nie okazuje im głębszego zainteresowania. Oficjalny purytanizm systemu socjalistycznego nie pozwalał na tego typu historie. Kobieta jak i mężczyzna mogli być atrakcyjni fizycznie, ale wymiar cielesny a tym bardziej seksualny nie miał prawa pojawić się w komiksach. Płaszczyzną kontaktu i relacji damsko męskiej mogła być tylko praca zawodowa, walka z okupantem (tylko niemieckim), służba ojczyźnie.


	Sporadyczne sceny w lokalach rozrywkowych były oceniane jednoznacznie moralnie: nikt inny tylko albo pijani Niemcy, albo przestępcy w niewyszukany sposób nagabują kobiety. Kontekst damsko męski zupełnie inaczej przedstawia się w komiksach powstających od drugiej połowy lat '80. Zwłaszcza dwu zoomorficznych bohaterów komiksowych wykazuje w tym względzie dużą aktywność. Jeżdżący na deskorolce, nie stroniący od używek Jerzy Jeż spotyka na swojej drodze przede wszystkim kobiety rozrywkowe, postaci żywcem wyjęte z hiphopowych teledysków, gdzie wraz z basenem w bogatej willi odgrywają główny element scenografii. Podobne sylwetki kobiet spotykamy w komiksach z Kicem Przystojniakiem. Rezolutny zając poza najbardziej heroicznymi wyczynami lubi spędzić czas w towarzystwie młodych dam o ponętnych kształtach. Innym przykładem komiksowej partnerki może być towarzyszka Stefana Mocnego, bohatera komiksowej kampanii reklamowej jednej z marek papierosów. Tu również mamy do czynienia z szablonowym potraktowaniem damskiej postaci: zgrabna figura, blond włosy i pełnienie roli ozdoby męskiego bohatera.


	Jednak komiksowe partnerki to nie tylko maskotki i śliczne cizie. Ciekawą reklamową bohaterką komiksową była Kunegunda Sitko. Ta wyemancypowana wdowa używając najróżniejszych urządzeń, takich jak tanie radioodbiorniki, rowery, kajaki reklamowała je w serii historyjek obrazkowych ukazujących się w latach '30 na łamach „Łącznika Pocztowego”. Warto wspomnieć, iż po wybuchu wojny włosko abisyńskiej jako kobieta postępowa została ochotniczką abisyńskiej armii amazonek walczącej z włoskim najeźdźcą⁹. Inną emancypantką była postać Apoloni Bywalec. Pojawiła się na łamach kobiecego czasopisma „Przyjaciółka” w 1954 roku. To już bohaterka w pełni socjalistyczna. Aktywistka tropiąca na przykład nadużycia i niedociągnięcia zaopatrzeniowe. Warto też poświęcić kilka słów dwóm innym partnerkom męskich bohaterów komiksowych, nie mieszczących się w wymienionych powyżej rolach i typach kobiecych. Tadeusz Baranowski, autor całego wręcz komiksowego uniwersum, jedną ze swoich sztandarowych postaci Profesorka Nerwosolka obdarzył asystentką Entomologią Motylkowską. To kobieta ⁹ Rusek, Tarzan..., s.60


	bardzo praktyczna i samodzielna. Trud opieki nad bujającym w obłokach Nerwosolkiem łączy z gracją z własnymi zainteresowaniami i lekturami. Podobnie równorzędną partnerką komiksowego bohatera jest dziewczyna Likwidatora, ekoterrorysty, który bezkompromisowo i brutalnie walczy z tymi, którzy łamią jego surowe normy ekologiczne. Likwidatorka towarzyszy mu wykazując nie tylko inicjatywę w poskramianiu najróżniejszego zła, ale i niezwykły talent. Jednym z zagadnień na punkcie, których Likwidatorka jest szczególnie czuła to dyskryminacja kobiet i męski szowinizm. Ryszard Dąbrowski, autor komiksu o Likwidatorze i Likwidatorce wywodzi się z kręgu kultury punkowo - alternatywnej i widać to bardzo w losach jego bohaterów. Zarówno Entomologia Motylkowska jak i Likwidatorka to postaci o delikatnie mówiąc zachwianym realizmie. Pierwsza z nich w komiksie bajkowym, ale bardzo dojrzałym formalnie (gra z czytelnikiem, liczne cytaty i nawiązania do rzeczywistości społecznej), mimo wszystko funkcjonuje jako postać „rysunkowa”. Podobnie Likwidatorka,


	która chociaż bardzo zaangażowana w polskie realia przełomu wieków jest bohaterką mocno przerysowaną przez Dąbrowskiego. Specyficzne wydaje się również to, iż praktycznie brak w polskiej komiksografii postaci babć i staruszek. Oczywiście pojawiają się one na dalszym tle raczej na zasadzie migawki niż epizodu. Jedyną obecną na kartach polskiego komiksu staruszką jest sylwetka babci z Mikropolis. Babcia Ozrabala jednego z dziecięcych bohaterów komiksu jest bardzo kochającą i troszeczkę magiczną postacią, rekompensując tym samym w pełni brak innych ważniejszych postaci tego typu. Podsumowując trzeba stwierdzić, iż mamy sporo typów i kilka indywidualności wśród komiksowych bohaterek, jednak dotkliwie daje się odczuć brak postaci zwyczajnych. Pozbawionych przerysowania, schematyczności, a jednocześnie bliższych, bardziej ludzkich, z krwi i kości. Komiks bez wątpienia potrafi opowiadać proste historie o złożoności ludzkiego życia. Przykładem takiego komiksu jest praca Agaty „Endo” Nowickiej Projekt człowiek. Komiks ten to rodzaj pamiętnika opowiadającego historię


	dziewczyny i chłopaka, którzy będą mieli razem dziecko. Nowickiej udaje się błyskotliwie przedstawić etapy doświadczenia kobiety związanego z rozwojem ciąży i trafnie zadrwić z szablonowych reakcji otoczenia. Bohaterka tego komiksu to pełnowymiarowa postać, świetnie wyreżyserowana komiksowym językiem. Poprzez indywidualną sylwetkę udało się Nowickiej przedstawić środowisko pokoleniowe około trzydziestoletnich kobiet. Miejmy nadzieję, że ostatnie słowa z komiksu, kiedy bohaterka trzymając na rękach swoje dziecko mówi, iż jest to teraz nowy projekt okażą się prorocze również dla polskiego komiksu, w którym narodzą się niebawem ciekawe, obyczajowe sylwetki kobiet.